सन्तोष बजगाई

“धर्म” भन्नाले आस्था, विश्वास, आचार, र नैतिक शिक्षामा आधारित सामाजिक संस्था हो भनी बुझ्न सकिन्छ। जसले जीवनशैली, संस्कार, र मूल्यनिर्माणमा प्रभाव पनि पार्दछ।

“राजनीति” भन्नाले सत्ता, शासन व्यवस्था, नीति निर्माण, र जनताको प्रतिनिधित्व गर्ने प्रक्रियालाई बुझ्न सकिन्छ । यी दुई संस्था समाजका लागि अत्यन्त प्रभावशाली छन्, तर यिनीहरूको भूमिकामा सन्तुलन आवश्यक रहेको हुन्छ।

धर्म र राजनीतिबीचको सम्बन्ध सन्तुलित र विवेकशील हुनु आवश्यक छ। धर्मले राजनीतिलाई नैतिक दिशानिर्देशन दिन सक्छ तर जब यो सत्ताको साधन बन्छ, तब समाजमा द्वन्द्व र अन्याय उत्पन्न हुन सक्छ। त्यसैले धर्म र राजनीति बीचको सम्बन्धलाई सद्भाव, समानता र सहिष्णुताका आधारमा हामी ले हेर्नुपर्नेहुन्छ।

धर्म र राजनीति दुई फरक तर महत्वपूर्ण सामाजिक संस्था हुन्, जसले समाजको संरचना र व्यवहारलाई गहिरो रूपमा प्रभाव पार्दछ। यी दुईबीचको सम्बन्धलाई सकारात्मक र नकारात्मक दुवै पक्षमा हामिले हेर्न सक्छौ ।

सकारात्मक पक्षहरू:
नैतिक मूल्यहरूको समावेश:
धर्मले नैतिकता, इमानदारी, सहिष्णुता जस्ता मूल्यहरू प्रवर्द्धन गर्छ, जसले राजनीतिमा स्वच्छता ल्याउन सक्छ।

सामाजिक एकता र शान्ति:
धर्मले मानवता र भाइचाराको सन्देश दिन्छ, जुन राजनीतिक स्थायित्वका लागि महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ। धर्मले राजनीतिज्ञहरूलाई सत्य, न्याय, इमानदारी, करुणा जस्ता नैतिक गुणमा जोड दिन प्रेरणा दिन्छ, जसले राजनीति शुद्ध र जनहितकारी बनाउन मद्दत गर्दछ।

लोक कल्याणको प्रेरणा:
धार्मिक नेताहरूले जनसेवा र परोपकारको भावना बोकेको हुँदा तिनीहरूको प्रभाव राजनीतिमा जनहिततर्फ केन्द्रित हुन्छ। धार्मिक शिक्षाले जनसेवा र परोपकारमा जोड दिन्छ। जब राजनीतिमा लागेका व्यक्तिहरू यस्ता मूल्यबाट प्रेरित हुन्छन् भने उनीहरू जनताका समस्यालाई समाधान गर्न अग्रसर हुन्छन्।

उत्तरदायित्वबोध:
धार्मिक आस्था भएका राजनीतिज्ञहरू आफूलाई दैविक उत्तरदायित्वमा बाँधिएको ठान्न सक्छन्। जसले गर्दा उनीहरू अनुशासित र जवाफदेही बन्न सक्छन्। यस्ता सन्देशले विविधतामा एकता कायम राख्न मद्दत गर्छ, जुन स्थिर राजनीतिक व्यवस्थाको आधार हो।

शान्ति र स्थायित्वको आधार:
धार्मिक शिक्षाहरूले अहिंसा र सह-अस्तित्वलाई बढावा दिन्छन्, जसले द्वन्द्व समाधान र दीगो शान्तिका लागि उपयोगी हुन्छ।

प्रेरणा र सामाजिक चेतना:
धार्मिक पात्रहरू (जस्तै – बुद्ध, महात्मा गान्धी, राजा जनक आदि) का आदर्शहरूले राजनीतिक नेताहरूलाई जनहितमा समर्पित हुन प्रेरित गर्छन्।

नकारात्मक पक्षहरू:
धार्मिक विभाजन र द्वन्द्व:
धर्मको नाममा राजनीति गर्दा जातीय, धार्मिक तथा सांस्कृतिक टकराव निम्तिन सक्छ, जसले हिंसा र विखण्डन उत्पन्न हुन्छ। जब धर्मलाई राजनीतिमा प्रयोग गरिन्छ, त्यसले समुदायबीच वैमनस्य, घृणा र टकराव निम्त्याउँछ। यसले गर्दा हिंसा, दंगा वा गृहयुद्धको अवस्था पनि सिर्जना हुन थाल्छ।

धार्मिक अन्धविश्वासको प्रयोग:
केही राजनीतिक शक्तिहरू धर्मको गलत प्रयोग गरी जनतालाई भ्रमित गर्न सक्छन्, जसले लोकतन्त्रलाई कमजोर बनाउँछ। धर्मको नाममा अन्धविश्वास, रूढीवाद र अतिवादलाई समर्थन गर्न सकिन्छ, जसले वैज्ञानिक सोच, शिक्षा र प्रगतिमा बाधा पुर्‍याउँछ।

शक्तिको दुरुपयोग:
धर्मको आवरणमा केही राजनीतिज्ञ वा धार्मिक नेता सत्ताको दुरुपयोग गरेर जनतालाई ठग्न, दबाउन वा नियन्त्रित गर्न सक्छन्।

लोकतान्त्रिक मूल्यहरूको क्षति:
धार्मिक भावनामा आधारित निर्णयहरूले तर्क, बहस र समान अधिकार जस्ता लोकतान्त्रिक मूल्यहरूमा चोट पुर्‍याउँछ।

वर्तमान अवस्थामा हेर्दा नेपालमा धर्म र राजनीतिबीचको सम्बन्ध निकै संवेदनशील र जटिल बन्दै गएको छ। पछिल्ला घटनाक्रमहरूले देखाउँछन् कि धार्मिक मुद्दाहरू राजनीतिक अस्थिरता, सामाजिक विभाजन, र जनताको असन्तुष्टिलाई अझै गहिरो बनाइरहेका छन्।

अहिलेको वर्तमान अवस्थामा धर्म र राजनीति बीचको सम्बन्ध
नेपालमा राजनीतिक अस्थिरता र धर्मको प्रयोगले गर्दा अहिले नेपालमा २०६५ साल जेठ १५ गते गणतन्त्र स्थापना भएदेखि अहिलेसम्म १७ वर्षमा १४ वटा प्रधानमन्त्री परिवर्तन भइसकेका छन्, जसले राजनीतिक स्थायित्वको अभाव देखाउँछ। यस्तो अस्थिरताले धार्मिक मुद्दाहरूलाई राजनीतिक लाभका लागि प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति बढाएको छ ।हिन्दू राष्ट्र र राजतन्त्र पुनःस्थापनाको माग गर्दै हालै मात्र हजारौं नागरिकहरूले काठमाडौंमा प्रदर्शन गर्दै नेपाललाई पुनः हिन्दू राष्ट्र र राजतन्त्रमा फर्काउन माग गरेका छन् । धार्मिक अल्पसंख्यकमाथि दबाबले गर्दा नेपालको संविधानले धर्म परिवर्तनमा कडा प्रतिबन्ध लगाएको छ, जसले धार्मिक स्वतन्त्रतामा प्रश्न उठाएको छ। विशेषगरी इसाई, मुस्लिम, र बौद्ध समुदायहरूलाई धार्मिक गतिविधिमा कठिनाइ भएको छ ।

नेपालमा धर्म र राजनीतिबीचको सम्बन्ध अहिले संवेदनशील अवस्थामा छ। राजनीतिक स्थायित्वको अभाव, धार्मिक मुद्दाको राजनीतिकरण, र अल्पसंख्यकमाथि दबाबले समाजमा असन्तोष बढाइरहेको छ। यस्तो अवस्थामा सबै धर्मप्रति समान व्यवहार, धार्मिक स्वतन्त्रताको सम्मान, र राजनीतिक स्थायित्व कायम गर्न आवश्यक छ।

नेपालको सन्दर्भमा धर्म र राजनीति
इतिहासलाई हामी यसरी हेर्न सक्दछौ कि बि.स. २०६३ को जनआन्दोलनपछि नेपाल धर्म निरपेक्ष राष्ट्र घोषणा भएको थियो। बि.स २०६५ देखि २०७२ सम्म मा नेपालमा नयाँ संविधान निर्माण प्रक्रिया भएको थियो जसले गर्दा धर्म निरपेक्षताको औपचारिक मान्यता दियो। बि.स २०७२ साल असोज ३ गतेको संविधानले “धर्म निरपेक्षता” लाई सबै धर्मप्रति समान व्यवहार गर्ने आधारका रूपमा परिभाषित गरियो, तर धर्म परिवर्तनमा कडा कानुनी प्रतिबन्ध राखियो।

अहिलेको भखरको अवस्थामा नेपालमा वि.स २०८१ देखि २०८२ सम्ममा नेपालमा राजतन्त्र र हिन्दू राष्ट्रको माग बढ्दै गईरहेको छ। हालैका महिनाहरूमा हजारौं मानिसहरू सडकमा उत्रिएर “नेपाल हिन्दू राष्ट्र होस्” र “राजतन्त्र फर्कियोस्” भन्ने माग गरिरहेका छन्। नेपालमा संविधानको चुनौती संविधानमा “धर्म परिवर्तन गर्न वा गराउन हुँदैन” भन्ने दफा धार्मिक स्वतन्त्रताको अधिकारसँग टकरावमा रहेको भनी आलोचना हुँदै आएको छ।

नेपाल एक सांस्कृतिक र धार्मिक रूपमा विविध राष्ट्र हो हिन्दू, बौद्ध, मुस्लिम, इसाई, किराँत आदि धर्महरूको सहअस्तित्व छ। राजनीतिक दलहरूले यस्ता विविधतालाई आत्मसात गर्नुपर्छ।

निष्कर्ष :-
धर्म र राजनीति समाजको अभिन्न अङ्ग हुन्, तर यिनीहरूको गलत मेलले गम्भीर सामाजिक र राजनीतिक समस्या जन्माउँछ। नेपाल जस्तो बहुधार्मिक राष्ट्रमा धर्म र राजनीति बीचको दूरीलाई सन्तुलित राख्दै सबै धर्मप्रति समान दृष्टिकोण कायम गर्न सक्नुपर्छ।