नुवाकोट / बेलकोटगढी नगरपालिका नुवाकोट जिल्लाको एक महत्वपूर्ण स्थानीय तह हो। यो नगरपालिका साविकका दुईपीपल, रातमाटे, कुमरी, बेलकोट, जिलिङ, र मदानपुर (१-६ र ९) गाविसहरूलाई समेटेर गठन गरिएको हो। नगरपालिकाको नाम ऐतिहासिक महत्वको बेलकोटगढीबाट राखिएको छ। यसको क्षेत्रफल १५५.६ वर्ग किलोमिटर छ। नगरपालिका १३ वडामा विभाजित छ। यसको पूर्वमा ककनी गाउँपालिका, पश्चिममा तारकेश्वर गाउँपालिका र धादिङ जिल्ला, उत्तरमा विदुर नगरपालिका, लिखु गाउँपालिका र तारकेश्वर गाउँपालिका, तथा दक्षिणमा धादिङ जिल्ला सिमाना जोडिएका छन्।

बेलकोटगढी नामकरण ऐतिहासिक रूपमा नुवाकोट क्षेत्रसँग जोडिएको छ। यो नाम दुई शब्दबाट बनेको छ “बेलकोट” र “गढी”।

१. बेलकोट:

यो ठाउँ ऐतिहासिक रूपमा नुवाकोट राज्यका बाइसे-चौबिसे राज्यहरूमध्ये एक महत्वपूर्ण किल्ला थियो। राजा पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरण अभियानको क्रममा नुवाकोट युद्ध (वि.सं. १८०१) लड्दा बेलकोटगढीलाई एक महत्वपूर्ण किल्लाका रूपमा प्रयोग गरिएको थियो। यस क्षेत्रलाई पहिले बेलकोट दरबार भनेर चिनिन्थ्यो।

२. गढी:

“गढी” शब्दको अर्थ पुरानो किल्ला वा दुर्ग हो, जुन सैनिक दृष्टिकोणले महत्वपूर्ण हुन्छ। बेलकोट क्षेत्रमा पृथ्वीनारायण शाहले युद्ध जितेपछि यहाँ किल्ला (गढी) निर्माण गरिएको थियो।

त्यसैले, “बेलकोटगढी” भन्नाले ऐतिहासिक बेलकोट दरबार तथा पुरानो सैन्य किल्ला (गढी) को संयुक्त पहिचान बोकेको नाम हो।

बेलकोटगढी नगरपालिकाको जनसंख्या सम्बन्धी विभिन्न स्रोतहरूमा फरक-फरक तथ्याङ्कहरू उपलब्ध छन्। उदाहरणका लागि:

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार, नगरपालिकाको कुल जनसंख्या ३५,२२४ छ। बेलकोटगढी नगरपालिकाको आधिकारिक वेबसाइटमा भने, जनसंख्या ३९,८८८ उल्लेख गरिएको छ। यी फरक तथ्याङ्कहरू सम्भवतः तथ्याङ्क सङ्कलनको समय, विधि, र स्रोतहरूमा आधारित हुन सक्छन्। अधिकृत र अद्यावधिक जानकारीका लागि, राष्ट्रिय जनगणना २०७८ को तथ्याङ्कलाई प्राथमिकता दिनु उपयुक्त हुनेछ।

बेलकोटगढी नगरपालिकाका युवा विभिन्न क्षेत्रहरूमा संलग्न छन्। उनीहरू परम्परागत पेशाहरू मात्र नभई आधुनिक प्रविधि, व्यवसाय, सामाजिक कार्य, र नवप्रवर्तनमा पनि सक्रिय छन्। यहाँ युवाहरू मुख्यतः निम्न गतिविधिहरूमा संलग्न छन्:

१. वैदेशिक रोजगार

ठूलो संख्यामा युवाहरू विदेश (खाडी मुलुक, मलेसिया, दक्षिण कोरिया, जापान, युरोप, अमेरिका) गएका छन्। मुख्यतः निर्माण, होटल, कृषि, उत्पादन उद्योग, नर्सिङ जस्ता क्षेत्रमा कार्यरत छन्।

२. शिक्षण तथा सरकारी सेवा

शिक्षित युवाहरू शिक्षक, सरकारी कर्मचारी, सुरक्षाकर्मी (नेपाल प्रहरी, सेना, सशस्त्र प्रहरी) लगायतका पेशामा आबद्ध छन्। केही युवाहरू स्थानीय तहमा सामुदायिक विकास, स्वास्थ्य तथा सामाजिक सेवा क्षेत्रमा काम गर्छन्।

३. कृषि र उद्यमशीलता

परम्परागत कृषि छोडेर व्यावसायिक खेती (तरकारी, फलफूल, फूलखेती), गाई–भैंसी पालन, कुखुरा फार्म जस्ता व्यवसायमा लागेका छन्। केही युवाले एग्रो-टुरिजम, जैविक कृषि, आधुनिक प्रविधि प्रयोग गरेर कृषि क्षेत्रमा नवीनता ल्याइरहेका छन्।

४. व्यापार तथा स्टार्टअप

केही युवाहरू साना व्यवसाय, होटल, किराना पसल, इलेक्ट्रोनिक्स, अनलाइन व्यापार सञ्चालन गर्दैछन्।

डिजिटल मार्केटिङ, ग्राफिक्स डिजाइन, फ्रीलान्सिङ, युट्युब, ब्लगिङ जस्ता नयाँ डिजिटल व्यवसायहरूमा समेत युवाहरूको रुचि बढ्दैछ।

५. राजनीति र सामाजिक सक्रियता

युवाहरू विभिन्न राजनीतिक दल, विद्यार्थी संगठन, युवा क्लब, संघ-संस्था हरूमा आबद्ध छन्। समाज सेवा, वातावरण संरक्षण, शिक्षा सुधार, बाल अधिकार जस्ता अभियानहरूमा पनि युवाहरूको सक्रियता देखिन्छ।

६. पर्यटन र होमस्टे व्यवसाय

यहाँका केही युवाहरू स्थानीय गाइड, ट्रेकिङ एजेन्ट, होमस्टे सञ्चालन गरी पर्यटन प्रवर्द्धनमा लागेका छन्। ऐतिहासिक बेलकोटगढी क्षेत्र, धार्मिक स्थलहरू, पदमार्गहरू प्रवर्द्धन गर्न युवाहरू क्रियाशील छन्।

७. खेलकुद तथा मनोरञ्जन

स्थानीयस्तरमा फुटबल, भलिबल, क्रिकेट, दौड, मार्सल आर्ट लगायतका खेलहरूमा युवाहरू सक्रिय छन्। केहीले राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा समेत भाग लिइसकेका छन्।

८. सीपमूलक तालिम र उद्यम विकास

प्रविधिमैत्री युवाहरू आईटी, मोबाइल रिपेयर, इलेक्ट्रिसियन, प्लम्बिङ, फर्निचर, गाडी मर्मत जस्ता सीप सिकेर स्वरोजगार बनेका छन्। केही युवाहरू राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय एनजीओ/आईएनजीओ सँग आबद्ध भएर सामाजिक कार्यहरूमा संलग्न छन्।

निष्कर्ष

बेलकोटगढी नगरपालिकाका युवा रोजगारी, उद्यमशीलता, सामाजिक कार्य, खेलकुद, राजनीति, र नवप्रवर्तनमा विविध भूमिका निभाउँदै आएका छन्। उनीहरूको सक्रियता स्थानीय विकास, आर्थिक वृद्धि, र सामाजिक परिवर्तनका लागि महत्वपूर्ण छ।

बेलकोटगढी नगरपालिकामा श्रीकृष्ण प्रणामी सेवा समिती द्वारा संचालित श्रीकृष्ण प्रणामी मन्दिर अवस्थित छ। विशेषगरी, वडा नम्बर ११ तिगाउँमा रहेको श्रीकृष्ण प्रणामी सेवा नेपाल मन्दिर इकाई समिति सक्रिय रूपमा धार्मिक तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू आयोजना गर्दै आएको छ। उदाहरणका लागि, श्रीकृष्ण प्रणामी धर्मका सम्पुर्ण पर्व मेलाहरु मनाउदै श्रीकृष्ण जन्माष्टमीको अवसरमा उक्त समितिले विभिन्न कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरेको छ। यस मन्दिरले स्थानीय समुदायमा धार्मिक, सांस्कृतिक, र सामाजिक गतिविधिहरूको प्रवर्द्धनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।