“झोले” शब्दको निर्माण नेपाली समाजमा नेताहरूको अन्धभक्त कार्यकर्ता वा चाकरी प्रवृत्तिलाई व्यङ्ग्यात्मक रूपमा जनाउनका लागि भनिएको हो।

मूलतः “झोला बोक्ने” मान्छेबाट छोटिएको यो शब्दले अहिले विशुद्ध भाषिक होइन, सामाजिक व्यवहार र मानसिकता जनाउने शब्दको रूप लिएको छ। यसरी, “झोले” भन्ने शब्द कुनै बस्तुको नाम होइन, एउटा प्रवृत्तिको प्रतीक हो भनी हामिले बुझ्दछौ।

“झोले” शब्द नेपाली भाषाको बोलीचालीमा अत्यन्तै प्रचलित, तर बहुअर्थी विशेषण वा संज्ञा हो । जसको प्रयोग सामान्यतया कुनै व्यक्तिको स्वभाव, कार्यशैली वा उसको व्यवहारजन्य प्रवृत्तिलाई जनाउछ। यो शब्द प्रायः नकारात्मक सन्दर्भमा प्रयोग गरिए तापनि, सन्दर्भ अनुसार यसले विविध अर्थ ग्रहण गर्छ।

सबैभन्दा सामान्य प्रयोगमा “झोले” भन्नाले यस्तो व्यक्ति जनाउछ, जो कुनै दल, नेता वा समूह प्रति अत्यन्तै पक्षपाती, चापलुसीपूर्ण वा अन्धभक्त किसिमको समर्थन प्रदर्शित गर्छ। “झोले” भन्नाले व्यक्ति स्वतन्त्र चिन्तन नगर्ने, अन्धो रूपमा समर्थन गर्ने र कहिलेकाहीँ त्यसैको नाममा अनुचित क्रियाकलाप हरूमा समेत संलग्न हुने आशय समेत दिन सक्छ।

व्यक्तित्वगत अर्थमा झोले : व्यक्तिगत व्यवहारको विश्लेषण गर्दा, “झोले” भन्नाले त्यस्तो व्यक्ति जनाइन्छ जसको सोच स्वतन्त्र छैन। उसले अरूले भनेकोमा मात्र विश्वास गर्छ, निर्णय आफैं लिन सक्दैन, र शक्तिशालीको छायाँमा बाँचेको हुन्छ।

कुनै नेता वा संस्थाको आलोचना हुनासाथ त्यसको बचाउ गर्दै हिंड्ने, तर्कभन्दा भावनामा बग्ने मान्छेलाई “झोले” भनिन्छ। यस सन्दर्भमा, “झोले” हुनु भनेको विचारशील नागरिक होइन, भीडको हिस्सा मात्र हुनु हो जुन स्वतन्त्र सोच र विवेकबाट टाढिएको छ।

 राजनीतिक सन्दर्भमा झोले : नेपाली राजनीतिक शब्दकोशमा “झोले” अत्यन्तै स्थापित र प्रचलित संज्ञा हो। विशेषगरी ती व्यक्तिहरूका लागि यो शब्द प्रयोग हुन्छ, जो कुनै राजनीतिक दलको अन्ध समर्थन गर्छन्—तिनीहरूले दलको कमजोरी, भ्रस्टाचार वा असफलतालाई समेत ढाकछोप गर्न खोज्छन्।

राजनीतिक “झोले” हरूको व्यवहारमा केही विशेषता देखिन्छ:

अन्धभक्तिपूर्ण समर्थन: दल वा नेताको पक्षमा कुनै पनि अवस्थामा उभिनु, चाहे त्यो सही होस् वा गलत।

विरोध सहन नसक्ने: आलोचना वा फरक विचारप्रति आक्रोश व्यक्त गर्नु।

आदेश पालक प्रवृत्ति: माथिबाट जे भनिन्छ, त्यो अक्षरशः पालना गर्नु, आफ्नै सोच प्रयोग नगर्नु।

यस्ता व्यक्तिहरूलाई पार्टीले “कार्यकर्ता” भन्ने गरे तापनि, व्यवहारिक रूपमा उनीहरू “झोले” को श्रेणीमा राखिन्छन्।

सांस्कृतिक/सामाजिक दृष्टिकोण : समाजशास्त्रीय दृष्टिमा “झोले” भन्नाले त्यो मानसिकता जनाउँछ जुन स्वतन्त्रता भन्दा अनुगमनमा रमाउँछ। यस्ता मानिसहरू सामाजिक परिवर्तनको बाधक बन्न सक्छन्, किनभने उनीहरू सधैं सत्ताको पक्षमा उभिन्छन्, चाहे त्यो सत्ताले गलत काम गरेको होस् वा सहि कहिलेकाहीँ “झोले” मानिसहरू टोल, समाज वा संस्थामा पनि भेटिन्छन्—जसले नेतृत्वकर्ताको सान्दर्भिकता बिना नै जयजयकार गर्छन्, र सानो लाभको निम्ति आफूलाई सधैं “पसलमा झुन्डिएको झोला” सरह बनाउँछन्।

भाषिक विशेषता : भाषिक रूपमा “झोले” एक विशेषणको रूपमा प्रयोग भए पनि बोलीचालीमा यो संज्ञा पनि भइ सकेको छ। “उ झोले हो” वा “झोलेहरू मिलेर त्यो काम गरे” जस्ता वाक्यहरूले देखाउँछ कि यो शब्दले खास चरित्रको समूह या पहिचान बोकेको हुन्छ।

“झोले” भन्ने शब्दको बनावटमा “झोला” शब्दसँग समानता देखिन्छ। त्यसैले कहिलेकाहीँ “झोले” भन्नाले ‘झोलाजस्तै लत्रिएको, आफ्नो ढाँचा नभएको, अरूको भरमा झुन्डिएको’ प्रवृत्ति पनि जनाइन्छ।

मानसिकता र विचारशून्यता : झोले मानसिकता भन्ने बित्तिकै स्वतन्त्र चिन्तन, आलोचनात्मक दृष्टिकोण र आत्मसमालोचनाको पूर्णतः अभाव जनाइन्छ। यस्ता मानिसहरू निर्णय लिनुभन्दा पहिले ‘म नेताले के भन्लान्?’ भन्ने सोच्छन्। समूहविरोधी वा असहमति राख्नेहरूलाई तुरुन्तै दुश्मन ठान्छन्। विवेकभन्दा भावनामा बग्छन्। झोले मानसिकताले सशक्त समाज निर्माणमा अवरोध पुर्याउँछ, किनकि त्यो आलोचना सहन सक्दैन, सुधार खोज्दैन, र नयाँ दृष्टिकोणलाई आत्मसात् गर्न सक्दैन।

झोले र चाकरी प्रवृत्ति: “झोले” शब्द प्रायः चाकरी प्रथासँग जोडिन्छ। नेपाली समाजमा “कसैको झोला बोकेर, उसको पछि लाग्ने” शैली देख्न पाइन्छ, र यसैबाट “झोले” शब्द पनि विकसित भएको मानिन्छ। चाकरी गर्न, साना सुविधा पाउन, सत्तासँग नजिक रहन यस्ता व्यक्तिहरू आफ्नो स्वाभिमान, स्वतन्त्रता वा नैतिकता समेत गिरवी राख्न तयार हुन्छन्।

निष्कर्ष:

“झोले” शब्द नेपाली समाज, राजनीति र भाषामा गहिरो रूपमा जरा गाडेर बसेको शब्द हो। यसको प्रयोगले केवल एक व्यक्तिको स्वभाव मात्र होइन, एक किसिमको मानसिकता, समाजको विकृति र अन्धसमर्थनको संस्कृति उजागर गर्छ। स्वतन्त्र विचार र विवेकमा आधारित समाज निर्माणको बाटोमा “झोले प्रवृत्ति” बाधक हुन्छ। यस्तो प्रवृत्तिबाट मुक्त हुनु नै लोकतन्त्रको प्रगति र व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको रक्षा हो।