शशी श्री आचार्य
काभ्रे । नेपालको सांस्कृतिक, धार्मिक र आध्यात्मिक जीवनमा घटस्थापना एउटा विशेष दिन हो। दशैँ पर्वको प्रारम्भिक सूचकको रूपमा यस दिनलाई मानिन्छ। “नवरात्र” अथवा “दुर्गा पूजा” को पहिलो दिन घटस्थापना गरिन्छ, जसले केवल एक धार्मिक संस्कार मात्र नभई, जीवन दर्शन, शक्ति उपासना र आध्यात्मिक उन्नतिको प्रारम्भिक बाटो पनि खोलिदिन्छ ।
घटस्थापना भनेको के हो?
“घट” शब्दले पात्र वा कलशलाई जनाउँछ, जुन पवित्र जल, धानको बीउ, र विविध पूजा सामग्री सहित स्थापित गरिन्छ। घटस्थापना भन्नाले पवित्र माटोमा जमरा रोप्ने, कलशमा शक्तिको आह्वान गर्ने र नौ दिनसम्म देवी शक्तिको ध्यान साधना गर्ने धार्मिक विधिलाई बुझेको हो। यस दिन वैदिक मन्त्र उच्चारण गर्दै ब्राह्मण वा घरकै ज्येष्ठ व्यक्तिले कलश स्थापन गरेर त्यसमा देवी दुर्गाको आवाहन गर्छन्।
घटस्थापनामा के गरिन्छ?
यो दिन बिहान शुभ साइतमा शुद्ध स्नान गरी घरको पवित्र भाग वा पूजा कोठामा माटो ल्याई पवित्र बनाइन्छ। त्यस माटोमा धानको बीउ छरिन्छ, जसलाई निरन्तर जल अर्पण गर्दै नवमीसम्म वृद्धिमा ल्याइन्छ। यही जमरा दसौँ दिनको विजया दशमीमा टीका लगाउँदा प्रयोग गरिन्छ।
कलशमा पवित्र जल, सुपारी, अक्षता, पाँच धान्य आदि राखी वरिपरि माटोमा जमरा रोपिन्छ। घटलाई विष्णु वा ब्रह्माण्डको प्रतीक मानिन्छ भने जमरालाई जीवन र उर्वरता, विजय र समृद्धिको प्रतीक मानिन्छ। यस दिनदेखि नै नवदुर्गा माताको आवाहन गरी क्रमशः शक्तिको नव रूपको पूजा आरम्भ हुन्छ।
धार्मिक र आध्यात्मिक महत्त्व
शक्ति उपासना: घटस्थापना शक्ति साधनाको प्रारम्भ हो। दुर्गा, काली, चण्डिका आदिको आवाहन गरेर साधकले दुष्ट प्रवृत्ति, अहंकार र अज्ञानलाई नष्ट गरी आत्मबल प्राप्त गर्ने संकल्प लिन्छ।
पवित्रता र नयाँ जीवन: जमरा रोप्नु भनेको जीवनमा नयाँपन, हरियाली, समृद्धि र उर्वरतालाई स्वागत गर्नु हो। यसले आशा, विजय र निरन्तर विकासको सन्देश दिन्छ।
ब्रह्माण्डीय प्रतीक: कलशलाई सृष्टिको प्रतीक मानिन्छ—यसको भित्र जल समुद्र हो, धान्य पृथ्वी हो, पानाको आसन वायुलाई जनाउँछ, र वरिपरि रहेका पवित्र सूत्रले ब्रह्माण्डलाई बाँधेको देखाउँछ।
आध्यात्मिक अनुशासन: नवरात्रको सुरुवातका रूपमा घटस्थापना साधना, व्रत, उपवास र शुद्ध विचारले भरिएको आध्यात्मिक जीवनशैलीतर्फ ध्यान केन्द्रित गर्ने अवसर हो।
सैद्धान्तिक दृष्टि
धर्मशास्त्रमा भनिएको छ—“यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत…”— जब धर्ममा क्षय हुन्छ, अधर्म बढ्छ, तब शक्ति स्वरूप देवीको अवतरण हुन्छ। घटस्थापनाले यही सिद्धान्तलाई प्रत्यक्ष जीवनमा ल्याउँछ। हामी भित्र रहेका असुर–अज्ञान, क्रोध, लोभ र अहंकारलाई नष्ट गर्ने माध्यम नै शक्तिको पूजा हो। यस दिन स्थापित घट हाम्रो आत्माको साक्षी हो, जहाँ हामीले विजय, धर्म, सत्य र करुणाको बीउ रोप्छौँ।
निष्कर्ष
यसरी घटस्थापना केवल पूजा–विधि होइन, यो हाम्रो जीवनलाई अनुशासित, धर्ममय र आशामय बनाउनको प्रतीक हो। जमराको हरियोपन जस्तै हाम्रो आत्मा पनि शुद्ध, हरित र जीवन्त रहोस् भन्ने कामना यस पर्वमा गरिएको हुन्छ। यही कारणले घटस्थापनालाई धार्मिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक दृष्टिले महान् पर्वको आरम्भिक विन्दु मानिन्छ।
सम्बन्धित खवर
