– सुदेस्ना ढकाल

नेपाल विश्वमै बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक तथा बहुसांस्कृतिक पहिचान भएको देशका रूपमा परिचित छ। शताब्दीयौँदेखि यहाँ हिन्दू, बौद्ध, मुस्लिम, किराँत, इसाई लगायत विभिन्न धर्मावलम्बी तथा अनेकौँ जातजातिका मानिसहरूले एउटै समाजमा सहअस्तित्व, सहिष्णुता र पारस्परिक सम्मानका साथ जीवनयापन गर्दै आएका छन्। यही सामाजिक र सांस्कृतिक विविधता नेपालको सबैभन्दा ठूलो शक्ति र मौलिक विशेषता हो। नेपालको संविधानले प्रत्येक नागरिकलाई आफ्नो धर्म मान्न, अभ्यास गर्न र संरक्षण गर्न पाउने धार्मिक स्वतन्त्रताको अधिकार सुनिश्चित गरेको छ। त्यसैले धेरै मानिसहरूको दृष्टिमा नेपाल हिन्दूहरूका लागि मात्र होइन, सबै धर्मावलम्बीका लागि सुरक्षित, सम्मानजनक र धार्मिक स्वतन्त्रता भएको देश हो।

नेपालमा धार्मिक सहिष्णुता विकास हुनुमा केवल कानुनी व्यवस्था मात्र होइन, यहाँका विभिन्न जातजाति, आदिवासी जनजाति समुदाय, स्थानीय संस्कृति, सामाजिक परम्परा र आपसी सद्भावको पनि महत्वपूर्ण योगदान रहेको छ। फरक–फरक समुदायका मानिसहरू एकअर्काका चाडपर्वमा सहभागी हुने, दुःख–सुखमा साथ दिने तथा परस्पर सम्मान गर्ने परम्पराले नेपाली समाजलाई बलियो बनाएको छ। यही कारणले नेपालमा विविधता हुँदाहुँदै पनि सामाजिक एकता कायम रहन सकेको छ।

यसका साथै कुनै पनि देश वा समाजलाई एउटै दृष्टिकोणबाट मूल्याङ्कन गर्नु उचित हुँदैन। भारत लगायत अन्य देशहरू विशाल, बहुजातीय र बहुधार्मिक समाज भएका कारण त्यहाँका विभिन्न प्रदेश, समुदाय र स्थानीय परिवेशअनुसार सामाजिक अवस्था, धार्मिक सम्बन्ध र नागरिक अनुभव फरक–फरक हुन सक्छन्। त्यसैले कुनै एक स्थान वा घटनालाई आधार बनाएर सम्पूर्ण देश वा सम्पूर्ण समुदायबारे निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन।

नेपालको वास्तविक शक्ति कुनै एक धर्म, जाति वा समुदायमा सीमित छैन। यहाँका सबै धर्म, जातजाति, भाषा, संस्कृति र परम्पराले संयुक्त रूपमा निर्माण गरेको सहअस्तित्व, सहिष्णुता, पारस्परिक सम्मान र सामाजिक सद्भाव नै नेपालको पहिचान हो। भविष्यमा पनि यही समावेशी? भावना, धार्मिक स्वतन्त्रता, सामाजिक न्याय र राष्ट्रिय एकतालाई थप सुदृढ बनाउँदै लैजानु सम्पूर्ण नेपालीको साझा जिम्मेवारी हो। विविधतामा एकता कायम राख्न सके मात्र नेपाल शान्त, समृद्ध र सबैका लागि समान अवसर भएको राष्ट्रका रूपमा अझ सशक्त बन्न सक्छ।